Pracownik Politechniki wśród ekspertów, którzy opracowali nową politykę otwartego dostępu do danych badawczych

Dane są fundamentalnym elementem nauki, a ich wartość jest współcześnie znacząco zwiększona dzięki otwartemu dostępowi. Otwarte dane badawcze zwiększają widoczność icytowalność naukowców, co przekłada się na lepsze możliwości współpracy zarówno na szczeblu krajowym jak i międzynarodowym. Poprawiają one także przejrzystość procesubadawczego, umożliwiając weryfikację rzetelności naukowej realizowanych projektów oraz uwiarygadniając wyniki prezentowane w publikacjach naukowych – czytamy we wstępie do ww. publikacji.

 

Dokument jest odpowiedzią na potrzebę stworzenia ram zapewniających bezpieczeństwo i dostępność danych badawczych wytworzonych w ramach badań finansowanych lub współfinansowanych ze środków publicznych (rekomendowane jest również, aby dane takie były udostępniane przez podmioty prywatne wtedy, kiedy nie godzi to w interes przedsiębiorstwa). Celem zasadniczym jest stworzenie sytuacji, w której otwarty dostęp do danych z badań realizowanych za pomocą środków publicznych jest praktycznie funkcjonującym standardem - zgodnie z zasadą „otwarte na ile to możliwe i zamknięte na ile to konieczne” (ang. as open as possible, as closed as necessary).

 

– Przy czym „dostępność” należy rozumieć rozszerzająco jako rozwiązania, które pozwalają łatwo odnaleźć zdeponowane dane, uzyskać do nich dostęp i ponownie je wykorzystać, nawet jeśli są one dostępne w rozproszonych zasobach.  Oznacza to również integrację naszego krajowego ekosystemu danych z systemami międzynarodowymi. Dla badacza poszukującego dane nie powinny istnieć „granice krajowe” – mówi Przemysław Wewiór, pracownik Biura Strategii i Rozwoju Uczelni na Politechnice Krakowskiej.

 

To nie jest pierwsza próba wprowadzenia kompleksowej polityki otwartego dostępu danych badawczych. W 2015 roku Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego opublikowało “Kierunki rozwoju otwartego dostępu do publikacji i wyników badań naukowych w Polsce”. Dokument zawiera rekomendacje dot. rozwoju otwartej nauki dla agencji finansujących badania, uczelni i wydawców naukowych. – Niestety, badanie z 2023 roku pokazało, że tylko około 27% ankietowanych instytucji systemu nauki i szkolnictwa wyższego wprowadziło politykę otwartego dostępu do danych badawczych. Połowa pozostałych planowała to zrobić w czasie przeprowadzania ankiety – mówi Przemysław Wewiór.

Cel jest, tylko jak go osiągnąć?

Uczelnie realizują swoje zadania głównie dzięki środkom z subwencji oraz programów ministerialnych. Programy te będą stopniowo obejmowane wymogiem zapewnienia otwartego dostępu do danych badawczych tam, gdzie nie będzie przesłanek uniemożliwiających ten proces. Publikacja jednocześnie podkreśla, że Ministerstwo bierze pod uwagę sytuacje uzasadnionego braku możliwości udostępniania danych badawczych.

 

W pierwszej kolejności przeprowadzona zostanie analiza obecnego stanu prawnego. Jej efektem będzie raport określający niezbędne zmiany legislacyjne, które umożliwią otwieranie i ponowne wykorzystywanie danych badawczych tam, gdzie dotychczas nie było to możliwe. – Osiągnięcie sytuacji, w której udostępnianie danych badawczych stanie się standardem będzie możliwe pod warunkiem, że naukowcy będą mieli pewność zabezpieczenia ich praw w należyty i przejrzysty sposób w krajowych aktach normatywnych – czytamy w publikacji.

 

Następnie przewiduje się utworzenie centralnego podmiotu, którego zadaniem będzie nadzór merytoryczny i strategiczny nad procesem budowania kompetencji w obszarze zarządzania danymi badawczymi a także (początkowo) wyznaczanie ogólnych zasad zarządzania metadanymi badawczymi w Polsce. Podmiotem tym będzie Krajowe Centrum Kompetencji Otwartych Danych Badawczych (KCKODB). Instytucja będzie pełniła rolę koordynatora dla Obszarowych Centrów Kompetencji Otwartych Danych Badawczych (OCKODB). Cel wszystkich tych jednostek to szeroko pojęty rozwój wiedzy i kompetencji z zakresu otwierania dostępu do danych m.in. poprzez szkolenia.

 

Koniecznym będzie również dostosowanie standardów udostępniania danych w zależności od specyfiki danej dyscypliny naukowej czy obszaru badań. OCKODB będą pilotażowo wyznaczać po jednej dyscyplinie, która będzie swoistym blueprint’em dla dalszych prac nad jednolitym systemem dostępu do danych we wszystkich obszarach nauki. Na poziomie centralnym utworzony zostanie spójny i dostępny ekosystem informatyczny - Krajowy Magazyn Danych - umożliwiający legalne przechowywanie oraz dalsze udostępnianie danych badawczych w Internecie. System ułatwi też monitorowanie przepływu tych danych. W Polsce istnieje już wiele sieciowych repozytoriów danych badawczych - nowa polityka zakłada połączenie ich w jeden, wspólny byt.

 

Zespół pracujący nad nowymi wytycznymi jako jeden z problemów obecnego stanu rzeczy stwierdził brak systemu zachęt do otwartego publikowania danych badawczych. – Udostępnianie bywa utożsamiane z kolejnym obowiązkiem administracyjnym, a zwrot w postaci zwiększonej liczby cytowań jest mało uchwytny z indywidualnej perspektywy – mówi Przemysław Wewiór. Polityka zawiera rekomendację dot. wypracowania reguł zachęt - np. w ramach oceny działalności naukowej - dzięki którym możliwe będzie docenienie naukowców zaangażowanych w otwartą naukę.

Otwartość danych służy wszystkim

Otwarta nauka jako koncept to coś, co w swoim praktycznym wymiarze prowadzi do rozwoju nauki na całym świecie. Umożliwia innowacje i pomaga naukowcom w prowadzeniu ich badań. To z kolei w oczywisty sposób rozwija całą cywilizację. Otwarty dostęp do danych badawczych to - obok otwartego dostępu do publikacji naukowych - najważniejszy obszar otwartej nauki. – Pod pewnymi względami dostęp do otwartych danych badawczych może być nawet  istotniejszy niż dostęp do publikacji. Dostępność otwartych zbiorów stwarza zupełnie nowe możliwości badawcze. Dla wielu zespołów badawczych - zwłaszcza interdyscyplinarnych - otwarte dane są dziś warunkiem prowadzenia badań – mówi Przemysław Wewiór.

 

Dostępność danych podnosi też jakość i wiarygodność wyników badań. – Gdy dane są dostępne, możliwe staje się ich ponowne wykorzystanie, weryfikacja, porównanie z wynikami innych zespołów, a także prowadzenie meta-analiz – mówi Przemysław Wewiór. – Nie można pominąć też osobistych korzyści zawodowych dla naukowców w postaci widoczności i cytowalności. Dane udostępnione są coraz częściej traktowane jako samodzielny rezultat naukowy – dodaje.

 

Ale korzyści nie pozostają jedynie w świecie nauki. Dane badawcze to również zasób, z którego może skorzystać biznes. – Przykładowo fundamentem większości modeli sztucznej inteligencji są duże, dobrze opisane, interoperacyjne zbiory danych – mówi Przemysław Wewiór.

 

Jest też grupa argumentów o wymiarze ekonomicznym - otwarte dane maksymalizują zwrot z inwestycji publicznych, które wymagają pracy ekspertów naukowych. Udostępnienie danych pozwala innym badaczom - zarówno sektora nauki jak i przemysłu - prowadzić dalsze analizy czy rozwijać innowacje. To zwiększa efektywność wykorzystania środków publicznych i może prowadzić do zupełnie nowych odkryć, które nie byłyby możliwe, gdyby dane pozostały zamknięte.

Długie miesiące ciężkiej pracy

Dokument przygotowano we współpracy z ekspertami z dwóch zespołów, powołanych przez Ministra Nauki: Zespołu doradczego do spraw otwartych danych naukowych (Dz. Urz. Min. Nauki z 2021, poz. 58) oraz Zespołu doradczego do spraw Polityki otwartego dostępu do danych badawczych finansowanych ze środków publicznych (Dz. Urz. Min. Nauki z 2024, poz. 26).

 

Zespół ekspercki odpowiedzialny za przygotowanie nowej polityki został powołany 19 marca 2024 roku na mocy zarządzenia ówczesnego Ministra Nauki Dariusza Wieczorka. Spotkania zespołu odbywały się od 1 kwietnia 2024 r. do 1 kwietnia 2025 r. Oprócz naszego pracownika Przemysława Wewióra zespół tworzyli: Gabriela Czarny, Natalia Galica, Paweł Hanus, Maria Kuczkowska, Tomasz Parkoła, Aneta Pazik-Aybar, Izabela Skrzypczak, Leszek Szafrański, Marcin Wichorowski, Jan Wieczorek oraz Oskar Wolski.

 

Całą publikację można pobrać ze strony Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego

« powrót